GSMH nedir ve nasıl hesaplanır? konusu, makroekonominin temelini oluşturan üç farklı yaklaşımı içerir. Teorik olarak bu üç yöntemin de aynı sonucu vermesi beklenir. Bu yöntemler, ekonomideki toplam çıktıyı farklı açılardan ölçer: Yapılan harcamalar, üretilen mallar veya elde edilen gelirler.
Harcamalar Yöntemiyle GSMH Hesaplama
Bu yöntem, ekonomide belirli bir dönemde yapılan nihai harcamaların toplamını esas alır. Temel olarak üretilen tüm mal ve hizmetlerin kimler tarafından satın alındığını toplar. Formülü şu şekildedir:
GSMH = Tüketim (C) + Yatırım (I) + Devlet Harcamaları (G) + (İhracat (X) - İthalat (M)) + Net Dış Alem Faktör Gelirleri
- Tüketim (C): Hane halklarının mal ve hizmetler için yaptığı tüm harcamaları ifade eder.
- Yatırım (I): İşletmelerin makine, teçhizat, fabrika gibi sermaye mallarına ve stoklarına yaptıkları harcamalardır.
- Devlet Harcamaları (G): Devletin mal ve hizmet alımları için yaptığı harcamalardır.
- Net İhracat (X - M): Ülkenin ihracatından ithalatının çıkarılmasıyla bulunan değerdir.
- Net Dış Alem Faktör Gelirleri: Ülke vatandaşlarının yurt dışından elde ettikleri gelirler ile yabancıların ülke içinden elde ettikleri gelirler arasındaki farktır. GSMH ile GSYH'yi ayıran en temel kalem budur.
Üretim Yöntemiyle GSMH Hesaplama
Bu yaklaşımda, belirli bir dönemde ülke ekonomisinde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin piyasa değerleri toplanır. "Nihai" mal ve hizmet vurgusu önemlidir, çünkü bu yöntemle ara malların değeri tekrar tekrar sayılmaz.
Bu çifte sayımı önlemek için, her üretim aşamasında yaratılan katma değerlerin toplanması esasına dayanır. Tarım, sanayi ve hizmetler gibi ana sektörlerin her birinde yaratılan katma değerler toplanır ve bu toplama Net Dış Alem Faktör Gelirleri eklenerek Gayri Safi Milli Hasıla bulunur.
Gelir Yöntemiyle GSMH Hesaplama
Gelir yöntemi, üretim faktörlerinin üretim sürecine katılmaları karşılığında elde ettikleri gelirlerin toplamını esas alır. Üretilen her mal veya hizmet, aynı zamanda birileri için bir gelir yaratır. Bu yöntemde toplanan temel gelir kalemleri şunlardır:
- Çalışan ücretleri: Emek karşılığında ödenen tüm maaşlar, ücretler ve sosyal yardımlar.
- Faiz gelirleri: Ödünç verilen sermaye karşılığında elde edilen faizler.
- Kira gelirleri: Mülk sahiplerinin elde ettiği kira gelirleri.
- Kârlar: Şirketlerin vergiden önceki kârları.
- Dolaylı vergiler: Devletin üretim ve satış üzerinden aldığı vergiler.
- Amortismanlar: Sermaye mallarının zamanla yıpranma payı.
Bu gelirlerin toplamına yine Net Dış Alem Faktör Gelirleri eklenerek GSMH verisine ulaşılır.